عفونت پوستی

عفونت پوستی (Skin Infection) زمانی رخ می‌دهد که میکروب‌ها (باکتری، قارچ یا ویروس) از سد دفاعی پوست عبور کرده و وارد بافت‌های زیرین شوند. اگر ناحیه‌ای از پوستتان گرم، قرمز، متورم و دردناک شده است، احتمالاً دچار نوع باکتریایی (مثل سلولیت) شده‌اید. درمان اصلی در موارد خفیف، استفاده از پمادهای موضعی مثل موپیروسین و در موارد گسترده‌تر، مصرف آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی (مانند سفالکسین) تحت نظر پزشک است. اما مراقب باشید؛ اگر قرمزی در حال پیشروی است یا تب دارید، درمان خانگی را متوقف کنید و فوراً اقدام پزشکی انجام دهید.

چرا آن لکه قرمز کوچک می‌تواند مرگبار باشد؟

شاید فکر کنید آن خراش کوچک روی دستتان که کمی قرمز شده، اهمیت چندانی ندارد. اما در دنیای پزشکی، پوست دروازه قلعه بدن است. وقتی این دروازه می‌شکند، باکتری‌های فرصت‌طلب مثل استافیلوکوک که همیشه روی پوست کمین کرده‌اند، وارد جریان خون می‌شوند. بسیاری از پرونده‌های بستری در بخش عفونی بیمارستان‌های ایران، با یک جوش ساده یا زخم کوچک شروع شده‌اند که بیمار آن را “حساسیت” پنداشته و نادیده گرفته است. درک تفاوت بین یک التهاب ساده و یک عفونت پیش‌رونده، مرز بین یک درمان ۱۰ هزار تومانی و یک بستری ۱۰ میلیونی (یا خطرات جانی) است.

عفونت پوستی چیست و چرا نباید آن را نادیده گرفت؟

پوست انسان به عنوان یک سد فیزیکی عمل می‌کند، اما وقتی این سد به دلیل بریدگی، نیش حشره یا حتی خشکی شدید آسیب می‌بیند، پاتوژن‌ها نفوذ می‌کنند. در اصطلاح پزشکی، ما عفونت‌ها را بر اساس لایه‌ای از پوست که درگیر شده تقسیم‌بندی می‌کنیم. درگیری لایه‌های سطحی (اپیدرم) معمولاً کم‌خطرتر است، اما وقتی باکتری به لایه “درم” و چربی‌های زیر آن می‌رسد، وضعیت جدی می‌شود.

نکته کلیدی اینجاست که هر قرمزی، عفونت نیست. بسیاری از بیماران درماتیت (التهاب پوستی ناشی از حساسیت) را با عفونت اشتباه می‌گیرند و خودسرانه آنتی‌بیوتیک می‌خورند. این کار نه تنها کمکی نمی‌کند، بلکه با از بین بردن باکتری‌های مفید، راه را برای قارچ‌ها و عفونت‌های مقاوم باز می‌کند. در مقابل، برخی افراد عفونت واقعی را نادیده می‌گیرند که می‌تواند منجر به درگیری سیستم ایمنی بدن و واکنش‌های شدید شود.

انواع شایع عفونت باکتریایی پوست: از زردزخم تا سلولیت

تشخیص نوع عفونت اولین گام درمان است. در ایران، دو نوع عفونت باکتریایی بسیار شایع هستند:

• زردزخم (Impetigo): این عفونت بیشتر در کودکان دیده می‌شود و بسیار مسری است. مشخصه اصلی آن، ایجاد زخم‌هایی با پوسته‌های عسلی‌رنگ (طلایی) است، معمولاً دور دهان و بینی. عامل آن اغلب باکتری استافیلوکوک است. اگر فرزندتان دچار این حالت شد، از مصرف کورتون خودداری کنید چون باکتری را تغذیه می‌کند. درمان استاندارد معمولاً پماد موپیروسین است.

• سلولیت (Cellulitis): این مورد در بزرگسالان شایع‌تر است. بر خلاف زردزخم، سلولیت زخم باز ندارد، بلکه ناحیه‌ای از پوست (معمولاً ساق پا) قرمز، داغ، متورم و دردناک می‌شود. پوست ممکن است ظاهر پوست پرتقالی پیدا کند. این عفونت عمیق است و پماد موضعی به تنهایی برای آن کافی نیست و حتماً نیاز به آنتی‌بیوتیک سیستمیک دارد.

• فولیکولیت و کورک: عفونت ریشه مو است که به صورت جوش‌های چرکی دردناک ظاهر می‌شود. اگر چند کورک به هم بپیوندند، “کفگیرک” (Carbuncle) ایجاد می‌شود که نیاز به تخلیه جراحی دارد.

خطر اصلی امروزه، شیوع باکتری‌های مقاوم به درمان (MRSA) است که به آنتی‌بیوتیک‌های معمولی مثل سفالکسین جواب نمی‌دهند و نیازمند داروهای ترکیبی قوی‌تری هستند که باید بر اساس مقاومت آنتی‌بیوتیکی منطقه تجویز شوند.

چه زمانی عفونت پوستی خطرناک می‌شود؟ (علائم سپسیس)

این بخش را جدی بگیرید. عفونت پوستی همیشه در پوست باقی نمی‌ماند. اگر باکتری وارد خون شود، وضعیتی به نام “سپسیس” (عفونت خون) رخ می‌دهد که تهدیدکننده حیات است. اگر علائم زیر را دیدید، منتظر صبح شدن نمانید و به اورژانس بروید:

1. تب بالای ۳۸ درجه و لرز: نشان‌دهنده ورود عفونت به فاز سیستمیک است.

2. نوار قرمز (Red Streak): اگر یک خط قرمز از محل عفونت به سمت بالا (به طرف قلب) در حال حرکت است، یعنی عفونت وارد مجاری لنفاوی شده است.

3. گیجی یا افت فشار: نشانه شوک عفونی است.

4. درد نامتناسب: اگر درد شما بسیار شدیدتر از آن چیزی است که ظاهر زخم نشان می‌دهد، ممکن است نشانه عفونت‌های نکروزان (گوشت‌خوار) باشد.

برای پایش عفونت در خانه، با یک خودکار دور ناحیه قرمز را خط بکشید. اگر بعد از چند ساعت قرمزی از خط بیرون زد، یعنی درمان فعلی جواب نداده و عفونت در حال پیشروی است. این حالت می‌تواند مقدمه‌ای برای سپسیس و عفونت خون باشد.

تفاوت عفونت قارچی و ویروسی با نوع باکتریایی

همه عفونت‌ها با چرک‌خشک‌کن خوب نمی‌شوند! تشخیص اشتباه می‌تواند درمان را هفته‌ها به تاخیر بیندازد:

• عفونت قارچی (تین‌آ): معمولاً به صورت حلقه‌های قرمز با مرکز روشن (Ringworm) دیده می‌شود و خارش شدیدی دارد. آنتی‌بیوتیک‌ها قارچ را بدتر می‌کنند. درمان این موارد داروهایی مثل کلوتریمازول یا تربینافین است. تشخیص قطعی با نمونه‌برداری و تست KOH انجام می‌شود.

• عفونت ویروسی (مثل زونا و تبخال): مشخصه آن‌ها تاول‌های ریز گروهی (خوشه‌ای) است که روی یک بستر قرمز سوار شده‌اند. زونا درد بسیار شدید و سوزش‌دار دارد (درد عصبی). درمان این‌ها با داروهای ضدویروس مثل آسیکلوویر است و آنتی‌بیوتیک هیچ تاثیری روی آن‌ها ندارد.

بسیاری از بیماران اگزما را با قارچ اشتباه می‌گیرند. شناخت دقیق انواع قارچ پوستی و تفاوت آن با اگزما برای انتخاب درمان درست حیاتی است.

درمان عفونت پوستی: بهترین آنتی‌بیوتیک‌ها و پمادها

درمان پزشکی بر اساس نوع و شدت عفونت تعیین می‌شود. پروتکل‌های رایج در ایران عبارتند از:

• آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی: برای سلولیت و عفونت‌های باکتریایی، معمولاً سفالکسین یا کلوگزاسیلین به عنوان خط اول درمان تجویز می‌شوند. این داروها باید دقیقاً سر ساعت (مثلاً هر ۶ ساعت) و تا پایان دوره (معمولاً ۷ تا ۱۰ روز) مصرف شوند، حتی اگر علائم بعد از دو روز بهبود یافت. قطع زودهنگام دارو مساوی است با عود عفونت.

• پمادهای موضعی: برای عفونت‌های سطحی مثل زردزخم، پماد موپیروسین ۲٪ استاندارد طلایی است. پماد تتراسایکلین چشمی نیز گاهی استفاده می‌شود.

• تخلیه آبسه: اگر عفونت به صورت تجمع چرک (آبسه) باشد، آنتی‌بیوتیک به تنهایی به داخل آن نفوذ نمی‌کند. در این حالت، “تیغ زدن” و تخلیه چرک توسط پزشک، مهم‌تر از دارو است.

هشدار: هرگز خودسرانه آنتی‌بیوتیک نخورید. مصرف نابجا باعث مقاومت میکروبی می‌شود و ممکن است عوارض آنتی‌بیوتیک‌ها مانند مشکلات گوارشی را به همراه داشته باشد. همچنین تداخل دارویی (مثلاً کوتریموکسازول با وارفارین) می‌تواند خطرناک باشد.

درمان خانگی عفونت پوستی (بایدها و نبایدها)

در کنار درمان دارویی، مراقبت‌های در منزل روند بهبودی را تسریع می‌کنند:

• کمپرس گرم: حوله گرم و مرطوب را روزی ۳ تا ۴ بار روی محل بگذارید. گرما باعث افزایش خون‌رسانی و رسیدن گلبول‌های سفید و آنتی‌بیوتیک به محل عفونت می‌شود.

• بالا نگه داشتن عضو (Elevation): اگر عفونت در پا یا دست است، آن را بالاتر از سطح قلب نگه دارید. این کار نیروی جاذبه را خنثی کرده و ورم و درد را به طرز معجزه‌آسایی کاهش می‌دهد.

• شستشو: محل را با آب و صابون ملایم بشویید. تمیز نگه داشتن زخم برای مراقبت از زخم ضروری است.

نبایدها: هرگز روی زخم باز عفونی خمیر دندان، سیر، یا گیاهان دارویی ناشناخته نگذارید. بتادین را داخل حفره زخم نریزید (فقط دور زخم بزنید) چون بافت‌های سالم را تخریب می‌کند و ترمیم را عقب می‌اندازد.

چرا عفونت پوستی در دیابتی‌ها خطر قطع عضو دارد؟

برای افراد مبتلا به دیابت، عفونت پوستی یک اورژانس تمام‌عیار است. قند خون بالا دو مشکل ایجاد می‌کند: اول اینکه سیستم ایمنی را فلج می‌کند و گلبول‌های سفید نمی‌توانند با باکتری بجنگند. دوم اینکه با آسیب به اعصاب پا (نوروپاتی)، بیمار درد را حس نمی‌کند. یک زخم کوچک ممکن است بدون اینکه بیمار بفهمد، عفونی شده و به استخوان برسد (استئومیلیت). بیماران دیابتی نباید منتظر درد باشند؛ باید هر روز پاهای خود را نگاه کنند و با دیدن کوچکترین قرمزی یا تورم به پزشک مراجعه کنند. کنترل دقیق قند خون بخشی از درمان عفونت است. تاخیر در درمان پای دیابتی متاسفانه شایع‌ترین علت قطع عضو غیرتروماتیک در ایران است.